สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดอำนาจเจริญ

นางอมรรัตน์ สังกะเพศ
นักวิชาการวัฒนธรรมชำนาญการ

อำเภอพนา เดิมมีฐานะเป็นเมือง ชื่อว่า เมืองพนานิคม ตั้งขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีเรื่องเล่าว่า เมื่อครั้งที่เจ้าพรหมเทวานุเคราะห์วงศ์ (เจ้าหน่อคำ)พาพระปลัดซ้าย (เคน) เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท เพื่อขอพระบรมราชานุญาติตั้งเมืองชานุมานมณฑลนั้น เจ้าพรหมเทวานุเคราะห์ ์ก็พาเพียเมืองจันทร์ เมืองเขมราฐ เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีละอองพระบาท เพื่อขอพระบรมราชานุญาต ตั้งบ้านเผลาแขวงเมืองอุบลราชธานีขึ้นเป็นเมือง และขอตั้งเพียเมืองจันทร ์เป็นเจ้าเมืองพร้อมกันด้วย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เพียเมืองจันทร์เป็นพระจันทวงษา เจ้าเมืองท้าวอินทิจักรเป็นอุปฮาด ท้าวไชยแสง บุตรพระจันทวงษา เป็นราชวงศ์ ท้าวสิงห์ทองเป็นราชบุตร และให้ท้าวอุปไชยเป็นผู้ช่วยเมือง พ.ศ. ๒๔๒๒ และกำหนดให้ขึ้นตรงต่อเมืองอุบลราชธานี อำเภอพนา ยังคงมีฐานะเป็นเมืองขึ้นต่อเมืองอุบลราชธานี อยู่ประมาณ ๒๐ ปีเศษ ครั้นถึงคราว ปฎิรูปการปกครองส่วนภูมิภาคครั้งใหญ่ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมืองพนานิคม ก็ถูกลดฐานะลงเป็นอำเภอขึ้นกับจังหวัดอุบลราชธานี ประมาณ พ.ศ. ๒๔๔๓ - ๒๔๔๕ พ.ศ. ๒๔๕๒ เมื่อมีการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงการปกครองภายในจังหวัดอุบลราชธานีอีกครั้ง ได้ยุบอำเภอตระการพืชผล รวมกับอำเภอพนานิคม ทำให้อำเภอพนานิคม มีอาณาเขตวางขวางมากขึ้น ในพ.ศ. ๒๔๕๗ ทางราชการเห็นว่า ที่ตั้งของที่ว่าการอำเภอพนานิคมตั้งอยู่ในทำเลที่ไม่เหมาะสม จึงให้ย้ายที่ว่าการอำเภอพนานิคมมาตั้งที่ขุหลุ ตำบลขุหลุ แต่ยังคงเรียกชื่อว่า อำเภอพนานิคม อยู่เช่นเดิม ต่อมา ให้เรียกชื่ออำเภอเพื่อสัมพันธ์กับพื้นที่อำเภอพนานิคม จึงเปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอขุหลุ เมื่อวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ.๒๔๖๐ พ.ศ.๒๔๘๒ ทางราชการจึงเปลี่ยนชื่อเป็น อำเภอพนานิคมอีกครั้งหนึ่ง แต่ยังคงตั้งที่ว่าการอำเภอ อยู่ ณ ที่เดิม จนกระทั่งถึง พ.ศ. ๒๔๙๔ ทางราชการจึงได้แยกท้องที่ ๕ ตำบล คือ ตำบลพนา ตำบลจานลาน ตำบลไม้กลอน ตำบลลือ และตำบลห้วย ี่เคยเป็นท้องที่อำเภอพนานิคมมาแต่ก่อนตั้งเป็นกิ่งอำเภอพนา ส่วนอำเภอพนานิคมที่บ้านขุหลุนั้นเปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอตระการพืชผล กิ่งอำเภอพนาที่ตั้งขึ้นใหม่ ได้รับการยกฐานะให้เป็นอำเภอ เมื่อวันที่ ๒๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๑ จนกระทั่งวันที่ ๑ ธันวาคม ๒๕๓๖ อำเภอพนา จึงได้ขึ้นกับจังหวัดอำนาจเจริญ

คำขวัญ
“ พนาเมืองเก่า พระเหลาเทพนิมิต
ผ้าขิดสวยดี มัดหมี่จานลาน
วนอุทยานดอนเจ้าปู่ เมืองครูนักปราชญ์”